Một bản báo cáo trả về số không: Bóng chuyền Việt Nam và chín chiều chưa ai đo

Tuần trước, lúc 1 giờ sáng giờ Incheon, tôi mở một tệp phân tích hai tầng về bóng chuyền. Ngoài cửa sổ mưa đá rơi trên mái tôn, trong nhà chỉ còn tiếng quạt. Tệp dài đúng theo biểu mẫu: chín mục, mỗi mục có bảng, có ma trận rủi ro, có cả phần cảnh báo trách nhiệm ở cuối văn bản. Nhưng ô dữ liệu nào cũng mang cùng một dòng chữ: N/A — không đủ thông tin.

Cột "hiệu suất đập bóng thành công": N/A. "Số lần chắn bóng mỗi set": N/A. "Tỉ lệ ăn điểm giao bóng trên lỗi": N/A. "Tỉ lệ chuyền một hoàn hảo": N/A. "Tỉ lệ cứu bóng": N/A. Mục phân tích đối thủ: không có đối thủ. Mục hệ thống thi đấu: không có giải đấu. Mục chuyển giao thế hệ: không có vận động viên. Mục truyền dẫn ngành: ba mũi tên nối ba ô trống.

Tôi đọc hết bốn trang rồi ngồi im khá lâu. Một bản báo cáo trả về số không không phải lỗi của người viết báo cáo. Nó là một phép đo. Nó nói rằng ở đâu đó, một hệ thống dữ liệu đã không được dựng lên, và vì thế người ta không thể hỏi bất cứ điều gì cụ thể về một trận bóng chuyền — kể cả những câu hỏi đơn giản nhất.

Đó là lý do tôi viết bài này.

Bối cảnh: không thiếu trận đấu, chỉ thiếu chỗ ghi

Bóng chuyền Việt Nam không thiếu trận đấu. Trong một mùa, đội tuyển nữ Việt Nam chơi SEA V.League hai chặng, AVC Challenge Cup, một vài giải giao hữu quốc tế, và các kỳ đại hội thể thao khu vực. Ở cấp câu lạc bộ, giải vô địch quốc gia kéo dài nhiều tháng, có ngoại binh, có nhà tài trợ, có truyền hình trực tiếp, có khán đài. Cúp VTV và các giải mời quốc tế tổ chức trên sân nhà cũng đều đặn quay lại theo lịch.

Chính vì thế mà người ta dễ tưởng rằng dữ liệu cũng đầy. Một trận đấu được truyền hình trực tiếp, có bình luận viên, có bảng điểm điện tử, có phóng viên đứng vành đai. Sau trận có tin, có ảnh, có phỏng vấn. Nhưng nếu đặt cạnh nhau hai câu hỏi — "trận đó ai thắng" và "vì sao đội thắng thắng" — thì câu thứ nhất luôn có đáp án, còn câu thứ hai thường trống. Bảng điểm điện tử không ghi lại quỹ đạo bóng sau cú chuyền một lệch nửa mét. Máy quay không đếm số lần phụ công phải rời vị trí để bù cho một pha đỡ bóng hỏng.

Tôi làm nghề này đủ lâu để phân biệt hai loại im lặng. Loại thứ nhất là im lặng của khán đài — cái mà tôi từng viết trong loạt bài "Bóng đá không tiếng ồn" hồi các sân vận động đóng cửa, khi số bàn thắng trung bình mỗi trận nhích lên và người ta mới nhận ra yếu tố tinh thần đã bị dữ liệu hiện đại bỏ quên. Loại thứ hai là im lặng của dữ liệu — khi không có ai ngồi lại sau trận để ghi lại chuyện gì đã xảy ra ở từng pha bóng. Loại thứ hai nguy hiểm hơn nhiều, vì nó không để lại tiếng vang. Nó chỉ để lại một ô trống trong bảng tính.

Khung phân tích mà tôi nhận được tuần trước có chín chiều. Chín chiều ấy không phải một danh sách để đọc cho vui. Nó là thứ tự của câu hỏi. Chiều thứ nhất hỏi về chiến thuật: đội bóng chơi bằng cấu trúc gì. Chiều thứ hai hỏi bằng số: cấu trúc đó hiệu quả tới đâu. Chiều thứ ba hỏi về hệ thống thi đấu và lịch. Chiều thứ tư hỏi về cục diện khu vực và vị thế nguồn lực. Chiều thứ năm hỏi về luật và quản trị. Chiều thứ sáu hỏi về xây dựng đội và con người. Chiều thứ bảy hỏi về rủi ro. Chiều thứ tám hỏi về câu chuyện công chúng và kỳ vọng. Chiều thứ chín hỏi về truyền dẫn trong toàn ngành, từ đào tạo trẻ tới thị trường truyền hình.

Một hệ thống trưởng thành trả lời được cả chín. Ở phần lớn các nền bóng chuyền phát triển, chín ô ấy có người phụ trách, hoặc ít nhất có người phụ trách tạm. Ở một số nơi khác, cả chín ô cùng trống, và đó không phải chuyện của riêng ai: nó là chuyện của cách ngành thể thao tự tổ chức việc ghi chép.

Chín chiều, và cái gì thật sự nằm dưới mỗi ô trống

Chiều một: chiến thuật. Bóng chuyền nữ hiện đại ở khu vực Đông Nam Á đi theo một mẫu khá rõ: chuyền hai đẩy bóng nhanh ra hai biên, chủ công đánh ở vị trí bốn, đối chuyền gánh phần lớn bóng khó ở vị trí hai, phụ công đóng vai trò chắn bóng trung tâm và đánh nhanh ở vị trí ba. Câu hỏi chiến thuật không nằm ở việc dùng mẫu nào — gần như ai cũng dùng mẫu ấy — mà nằm ở chỗ hệ thống đỡ bóng chuyền một có giữ nổi cấu trúc đó không. Khi chuyền một lệch tới vành ba mét, chuyền hai buộc phải đẩy bóng cao lên biên, chủ công phải đánh trước một hàng chắn đã dàn xong. Chỉ cần ba lần liên tiếp như thế trong một set, nhịp tấn công sụp, và bảng điểm ở ngoài sân vẫn ghi đủ điểm cho hai đội.

Đó là lý do khi xem một trận bóng chuyền, tôi thường ghi hai cột riêng: một cột cho điểm số, một cột cho số lần chuyền một đưa bóng vào vùng chuyền hai ưng ý. Cột thứ hai không xuất hiện trên màn hình. Nhưng nó là cột giải thích cột thứ nhất.

Chiều hai: dữ liệu. Năm chỉ số mà bản báo cáo kia để trống — hiệu suất đập bóng, chắn bóng mỗi set, tỉ lệ ăn điểm giao bóng trên lỗi, tỉ lệ chuyền một hoàn hảo, tỉ lệ cứu bóng — không phải năm chỉ số ngẫu nhiên. Chúng được chọn vì chúng tạo thành một chuỗi nhân quả. Giao bóng tạo áp lực dẫn tới chuyền một xấu; chuyền một xấu dẫn tới bóng tấn công dễ đoán; bóng tấn công dễ đoán dẫn tới tỉ lệ bị chắn tăng; bị chắn nhiều dẫn tới tâm lý đánh bóng phòng thủ; đánh phòng thủ dẫn tới tỉ lệ cứu bóng phải tăng nhưng hiệu suất đập lại giảm. Chuỗi ấy chỉ đọc được nếu có cả năm mắt xích. Thiếu một mắt xích, phần còn lại tự động trở thành giai thoại.

Chiều ba: hệ thống thi đấu và lịch. Chu kỳ Olympic bốn năm chi phối toàn bộ cấu trúc mùa của các đội tuyển quốc gia. Giữa hai kỳ Thế vận hội là một khoảng dài mà phần lớn giải đấu khu vực chỉ đóng vai trò vòng loại hoặc tích điểm. Với các đội không thuộc nhóm dự Thế vận hội, khoảng ấy trở thành một vùng xám: có thi đấu, có kết quả, nhưng không có mục tiêu nào buộc phải đo lường. Mật độ lịch là con dao hai lưỡi. Một đội chơi quá dày sẽ mất chân trong hiệp bốn. Một đội chơi quá thưa sẽ mất khả năng chịu áp lực trong hiệp năm. Cả hai trường hợp đều để lại dấu vết trong dữ liệu, nếu có dữ liệu để đọc.

Chiều tư: cục diện và vị thế nguồn lực. Bóng chuyền nữ châu Á có một thứ bậc khá ổn định ở nhóm trên, và phần còn lại luôn ở trạng thái dịch chuyển. Nhóm trên có lợi thế về chiều cao trung bình, về số lượng vận động viên được đào tạo bài bản từ nhỏ, và về việc được chơi những trận đấu quốc tế chất lượng cao quanh năm. Nhóm dưới có lợi thế về khát vọng và về giá thành tổ chức. Khoảng cách không nằm ở tinh thần, mà nằm ở chỗ đội nào có nhiều phương án dự phòng hơn khi phương án chính bị vô hiệu. Một đội bóng có sáu người đánh được ở trình độ tương đương khác một đội có hai người và bốn người còn lại chỉ để giữ nhịp. Sự khác biệt ấy chỉ hiện ra khi ai đó ghi được rằng vị trí số mấy ghi bao nhiêu điểm trong bao nhiêu lần chạm bóng.

Chiều năm: luật và quản trị. Luật thi đấu, đăng ký vận động viên, hạn mức ngoại binh, thời hạn chuyển nhượng — mỗi thứ đều có phiên bản văn bản của nó, điều đó thì rõ. Cái không rõ là phần thực thi. Ví dụ, khi một câu lạc bộ đăng ký một ngoại binh ở giữa mùa, thủ tục có thể đúng tất cả các bước, nhưng câu hỏi thật vẫn nằm ngoài văn bản: ngoại binh đó đến để đánh, để lấp một lỗ thủng, hay để tránh một nghĩa vụ tài chính nào khác. Trong kỳ chuyển nhượng, tiếng ồn lớn hơn tín hiệu. Cấu trúc điều khoản và quỹ lương mới là câu chuyện thật, còn tên tuổi chỉ là phần nổi.

Chiều sáu: xây dựng đội và con người. Một đội tuyển quốc gia có vòng đời. Trần Thị Thanh Thúy (Trần Thị Thanh Thúy), Nguyễn Thị Bích Tuyền (Nguyễn Thị Bích Tuyền), Đoàn Thị Lâm Oanh (Đoàn Thị Lâm Oanh), Hoàng Thị Kiều Trinh (Hoàng Thị Kiều Trinh), Nguyễn Thị Kim Liên (Nguyễn Thị Kim Liên) — danh sách ấy đã gắn với một giai đoạn. Vòng đời của một đội thường đi theo một đường: giai đoạn gắn kết, giai đoạn đỉnh, giai đoạn chuyển giao, giai đoạn tái cấu trúc. Điều đáng nói là giai đoạn chuyển giao không được đánh dấu bằng một thời điểm trên lịch. Nó chỉ được đánh dấu bằng một trận đua mà ở đó, ở set thứ tư, huấn luyện viên nhìn xuống băng ghế và không thấy ai để đưa vào.

Chiều bảy: rủi ro. Ma trận rủi ro trong bản báo cáo kia có sáu dòng: thi đấu, con người, lịch, luật, dư luận, hệ thống. Sáu dòng ấy nghe có vẻ hình thức, nhưng chúng trả lời đúng một câu hỏi thực tế: nếu ngày mai mọi thứ diễn ra tệ nhất, cái gì sẽ sụp trước. Trong bóng chuyền, thứ sụp trước gần như luôn là chuyền một. Đội có thể mất một chủ công và vẫn đứng vững. Đội mất hệ thống đỡ bóng thì mất tất cả trong vòng sáu phút.

Chiều tám: câu chuyện công chúng và kỳ vọng. Ở đây có một khoảng cách đáng chú ý. Kỳ vọng công chúng thường đi trước thực tế một bước, và dư luận có xu hướng chọn một cá nhân để gánh toàn bộ câu chuyện. Một chủ công ghi ba mươi điểm trong một trận sẽ trở thành biểu tượng. Ba mươi điểm ấy có thể là kết quả của việc chuyền hai phân phối bóng tới vị trí thuận lợi trong mười tám lần liên tiếp — một chi tiết không ai nhớ. Khi đội thua trận sau đó, cùng cái tên ấy sẽ bị hỏi ngược lại. Cách dư luận đổi chiều nhanh hơn tốc độ đội bóng hồi phục là một dấu hiệu cho thấy nền tảng số liệu đang thiếu chỗ dựa.

Chiều chín: truyền dẫn toàn ngành. Chuỗi gồm ba khúc: thượng nguồn là đào tạo trẻ và nguồn cung vận động viên; trung nguồn là giải chuyên nghiệp và đội tuyển quốc gia; hạ nguồn là truyền hình, thương mại và các thị trường phái sinh. Mỗi khúc có một chỉ số riêng để đo mức sống của nó: số trẻ được tuyển chọn mỗi năm, số trận được phát trực tiếp, số khán giả thực tế đến sân, số hợp đồng tài trợ. Bóng chuyền bãi biển nằm ở một nhánh riêng, thường bị xếp ngoài rìa nhưng lại là nơi có chi phí thấp nhất để thử nghiệm hệ thống ghi chép dữ liệu.

Khi cả chín ô cùng để trống, người ta dễ đọc ra một kết luận bi quan. Tôi không đọc như vậy. Tôi đọc nó như một danh sách việc cần làm được sắp xếp sẵn.

Góc phản trực giác: điểm mù không nằm ở chỗ thiếu số, mà ở chỗ thiếu câu hỏi

Số liệu giống như ống kính: sắc nét ở một khoảng, méo mó ở một khoảng khác.

Trong mấy năm trở lại đây, mỗi khi bàn về sự yếu kém của một nền thể thao, phản xạ đầu tiên thường là đòi thêm dữ liệu. Thuê nhà cung cấp số liệu, mua thiết bị theo dõi, mở khóa đào tạo cho huấn luyện viên. Tôi từng nghĩ vậy, và tôi vẫn nghĩ dữ liệu là đúng. Nhưng một bản báo cáo trả về số không buộc tôi phải nói ra điều khó nghe hơn: vấn đề của phần lớn nền bóng chuyền đang đi lên không phải là thiếu dữ liệu. Vấn đề là không có người đặt câu hỏi.

Có ba điểm mù thực thi mà tôi thấy lặp đi lặp lại.

Điểm mù thứ nhất là nhầm giữa "ghi lại" và "đo". Ghi lại là lưu video, lưu bảng điểm, lưu ảnh. Đo là gán một con số cho một hành vi cụ thể của một người cụ thể tại một thời điểm cụ thể, rồi so sánh con số ấy với chính người đó ở trận trước. Một trận đấu có thể được ghi lại ở bốn góc máy và vẫn không có lấy một phép đo nào.

Điểm mù thứ hai là đo sai vị trí. Người ta có xu hướng đo phần kết quả — ai ghi điểm, ai được bầu là xuất sắc nhất — vì phần kết quả dễ thấy và dễ nhớ. Nhưng phần quyết định nằm ở trước đó: ở cú chuyền một lệch hai mươi phân, ở bước chân của phụ công rời khỏi vị trí trung tâm, ở một lần bỏ bóng không ai chạm tới. Cổ động viên nhớ bàn thắng; tôi nhớ quỹ đạo của nó. Và trong bóng chuyền, quỹ đạo thường bắt đầu từ một người không hề chạm bóng cuối cùng.

Điểm mù thứ ba, quan trọng nhất, là đo để chứng minh thay vì đo để hiểu. Khi dữ liệu được dùng như một bản báo cáo thành tích, người ta chỉ chọn những chỉ số có lợi. Khi dữ liệu được dùng để hiểu, người ta phải chấp nhận rằng chỉ số bất lợi cũng phải được ghi, kể cả khi nó không ai muốn đọc.

Chiến thuật giỏi không thắng ở bản vẽ, mà ở cuộc gọi khi bản vẽ sụp đổ.

Ở đây có một nghịch lý đáng để nói thẳng ra. Bóng chuyền là môn thể thao có cấu trúc điểm tương đối dễ theo dõi bằng tay — chỉ năm chỉ số cơ bản là đủ để dựng lại phần lớn câu chuyện của một set. Nghĩa là người ta có thể bắt đầu ngay cả khi không có công nghệ gì đặc biệt: một cuốn sổ, một người ngồi vành đai, và một buổi tối. Việc hệ thống chưa được dựng lên không phải vì khó. Nó chưa được dựng lên vì không ai nhìn thấy lợi ích của việc dựng nó trong vòng một mùa giải.

Tôi từng được một huấn luyện viên trẻ của một đội trẻ gọi điện để xin phép dùng lại một sơ đồ chiến thuật tôi vẽ trong một bài viết dài bị độc giả trẻ chê là khô khan. Cuộc gọi ấy dạy tôi một điều: giá trị của dữ liệu không nằm ở lúc nó được xuất bản, mà ở lúc nó được dùng lại. Khi tôi còn tin vào trực giác, cho đến khi một huấn luyện viên trẻ dạy tôi cách đếm.

Khoảng trống giữa sân đấu và bảng biểu

Sân trống không làm trận đấu kém đi, nó chỉ làm lộ ra những gì chúng ta không nghe thấy.

Điều tôi quan sát được qua nhiều mùa là ở các giải bóng chuyền trong khu vực, tình huống thường diễn ra theo một trình tự quen thuộc. Một đội thắng liên tiếp vài trận, dư luận dựng lên một giai thoại, giai thoại ấy được nhắc lại đủ nhiều để biến thành một phần bản sắc. Đến khi đội gặp một đối thủ có hàng chắn cao hơn, giai thoại không giúp được gì. Không ai có bản ghi lại rằng ở trận trước, đội đã thắng bằng cách nào.

Với các đội tuyển quốc gia trong khu vực, khoảng cách lớn nhất thường không nằm ở thể lực. Nó nằm ở chất lượng của đường bóng thứ hai. Đường bóng thứ nhất quyết định ai chạm bóng. Đường bóng thứ hai quyết định chạm bóng trong trạng thái nào. Và chất lượng của đường bóng thứ hai là thứ gần như không bao giờ được ghi lại, vì nó không tạo ra điểm số trực tiếp.

Dữ liệu nên bắt đầu ở đó. Nhưng phần lớn nền tảng hiện có chỉ bắt đầu ở điểm số.

Góc nhìn từ ngành: ai trả tiền cho việc đếm

Một khó khăn ít được nói tới là kinh tế của việc ghi chép. Ghi chép dữ liệu cần người, cần thời gian và cần một lý do để tiếp tục làm qua nhiều mùa. Câu lạc bộ trả tiền cho ngoại binh, cho huấn luyện viên, cho chuyến đi. Câu lạc bộ hiếm khi trả tiền cho một người ngồi ghi lại từng pha bóng. Trong khi đó, giá trị thật của các phép đo chỉ xuất hiện từ mùa thứ hai trở đi, khi người ta bắt đầu có chuỗi so sánh liên tục.

Bóng chuyền bãi biển là một ngoại lệ đáng để xem xét. Chi phí tổ chức thấp, số người tham gia ít, số điểm cần ghi ít, và điều kiện thi đấu ngoài trời có ảnh hưởng lớn tới kết quả. Đây là môi trường lý tưởng để thử một hệ thống ghi chép tối giản: ví dụ, ghi các pha bóng theo hướng gió và theo thời điểm trong ngày. Nếu hệ thống ấy đứng vững ở bãi biển, nó có thể được mở rộng vào nhà thi đấu.

Ở cấp giải đấu, một cách tiếp cận rẻ và bền vững hơn là dạy ghi chép cho phóng viên và tình nguyện viên tại chỗ, sau đó hợp nhất dữ liệu thành một bộ dùng chung. Nhiều nền bóng chuyền đã đi theo con đường này: bắt đầu từ một nhóm nhỏ bên vành đai sân, không từ một hợp đồng lớn.

Trong giai đoạn hiện tại của thị trường chuyển nhượng, tôi để ý một hiện tượng quen thuộc. Tin chuyển nhượng xuất hiện dày đặc, nhưng gần như không có tin nào kèm theo con số đo lường được — không phí chuyển nhượng công khai, không thời hạn hợp đồng cụ thể, không số phút thi đấu mùa trước. Người đọc nhận được tên, không nhận được căn cứ. Đó là cùng một căn bệnh, chỉ khác mùa.

Rủi ro lớn nhất hiện tại

Nếu phải chọn một rủi ro duy nhất đáng lo hơn cả trong chu kỳ tới, tôi sẽ không chọn chấn thương và không chọn lịch thi đấu. Tôi sẽ chọn sự trôi chảy của ký ức.

Một nền thể thao có thể chịu thua liên tiếp và vẫn hồi phục, nếu nó biết vì sao mình thua. Một nền thể thao không thể hồi phục nếu mỗi thế hệ phải bắt đầu lại từ đầu, vì thế hệ trước không để lại bản ghi nào ngoài ký ức cá nhân. Ký ức cá nhân thì hữu hạn, và nó luôn tự chỉnh sửa để dễ chịu hơn.

Ở khía cạnh này, việc một bản báo cáo trả về số không là một dấu hiệu tốt theo nghĩa kỳ lạ nhất: nó cho thấy ít nhất có người đã đặt câu hỏi. Một hệ thống trả lời "không biết" trung thực vẫn hơn một hệ thống trả lời "có" bằng cách bịa ra con số.

Điều cần kiểm chứng ở trận tới

Chiến thuật không phải là sơ đồ trên bảng, mà là những quyết định trong một phần tư giây.

Tôi sẽ mang theo cuốn sổ ấy vào trận gần nhất mà tôi xem được, dù qua màn hình cách nửa vòng trái đất. Và tôi sẽ đếm đúng năm thứ, không hơn: số lần chuyền một đưa bóng vào vùng chuyền hai ưng ý; số lần phụ công buộc phải rời vị trí trung tâm để bù; số lần đối chuyền phải đánh từ ngoài vị trí hai; số pha bóng mà hàng chắn đối phương dàn xong trước khi bóng rời tay chuyền hai; và số lần đội bóng giữ được nhịp tấn công sau khi thua một điểm dài.

Năm con số ấy không cần thiết bị đắt tiền. Chúng cần một người ngồi yên trong suốt trận và không bỏ qua pha nào.

Nếu sau trận đó, tôi vẫn chỉ có thể kể lại kết quả mà không kể được cách nó diễn ra, thì vấn đề không nằm ở trận bóng. Nó nằm ở chỗ chúng ta đã quen với việc nhớ điểm số và quên cấu trúc. Và thói quen ấy chỉ có thể bị phá bằng cách bắt đầu đếm, từ trận gần nhất.

Chiều thứ mười mà không bản mẫu nào có là chiều của người ngồi lại. Tôi sẽ là người ngồi lại.