Thổ Nhĩ Kỳ mở cuộc điều tra can thiệp trọng tài: Ban Trọng tài Trung tâm bị triệu tập

Năm giờ sáng giờ Osaka, điện thoại tôi rung trước cả đồng hồ báo thức. Một đồng nghiệp cũ ở Istanbul nhắn đúng một câu: Họ vừa động vào Ban trọng tài. Tôi ngồi dậy trong bóng tối, mở máy tính, và thấy những chiếc xe cảnh sát đỗ trước trụ sở liên đoàn bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ. Căn hộ của tôi ở Nishi-ku vẫn im như tờ, nhưng trong tai tôi đã có tiếng ồn của một thành phố cách đây tám nghìn cây số. Người ta không nhớ tỉ số, người ta nhớ vì sao mình không rời quán bar. Lần này, thứ mà người hâm mộ Thổ Nhĩ Kỳ chưa chịu rời bỏ là niềm tin vào chiếc còi.

Buổi sáng hôm đó, Văn phòng Công tố viên Cộng hòa Istanbul phối hợp cùng Sở Cảnh sát Istanbul triển khai một chiến dịch bắt giữ quy mô. Văn phòng công tố xác nhận đã thu thập lời khai của người khiếu nại và nhân chứng, báo cáo giám định, cùng dữ liệu HTS (hồ sơ viễn thông) và MASAK (cơ quan phòng chống rửa tiền của Thổ Nhĩ Kỳ). Cách nói của giới điều tra về mức chứng cứ này là ba lớp: lời nói, giấy tờ, và dấu vết kỹ thuật số.

Bối cảnh

Muốn hiểu vì sao một vụ bắt giữ ở Istanbul khiến cả nền bóng đá rung chuyển, cần hiểu cách bộ máy trọng tài Thổ Nhĩ Kỳ vận hành. Ở trung tâm là Merkez Hakem Kurulu — Ban Trọng tài Trung tâm, gọi tắt là MHK, trực thuộc Liên đoàn Bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ. MHK nắm gần như toàn bộ quyền lực liên quan đến trọng tài: xây dựng hệ thống phân hạng, tổ chức thi sát hạch luật, chấm điểm từng trận, và chỉ định ai cầm còi ở trận nào.

Hệ thống phân hạng ấy không thuần túy là danh dự. Nó quyết định thu nhập, quyết định việc được làm việc ở Super Lig hay phải xuống các giải hạng dưới, quyết định cơ hội được đề cử ra đấu trường quốc tế. Một bậc xếp hạng có thể tương đương nhiều năm thu nhập của một trọng tài trẻ. Và người chấm điểm cho họ chính là những người ngồi trong MHK.

Theo công bố của Văn phòng Công tố viên Cộng hòa Istanbul, các cáo buộc xoay quanh việc can thiệp vào quá trình hình thành hệ thống phân hạng trọng tài, quá trình chỉ định và phân công, quá trình chấm điểm và bổ nhiệm, cùng các kỳ thi sát hạch luật. Nói cách khác, toàn bộ chuỗi từ lúc một trọng tài ngồi vào bàn thi đến lúc anh ta bước ra sân đều nằm trong tầm ngắm của cuộc điều tra.

Danh sách bị triệu tập trải dài từ vị trí cao nhất xuống cấp cơ sở. Bao gồm Chủ tịch MHK được gọi bằng tên viết tắt F.G., Phó Chủ tịch MHK A.Ş., Ủy viên MHK S.Ş., cựu Ủy viên MHK Y.Y., Chủ tịch Chi hội Istanbul của Hiệp hội Trọng tài và Giám sát viên Bóng đá đang hoạt động Thổ Nhĩ Kỳ F.K., cùng A.S. và E.K. Cơ quan điều tra đã khám xét nơi ở, nơi làm việc và văn phòng của các đối tượng.

Phân tích chính

Điểm đáng chú ý nằm ở cấu trúc hành vi bị điều tra, nhiều hơn là ở tên tuổi. Bốn nhóm hành vi — phân hạng, phân công, chấm điểm, thi cử — hợp lại thành một vòng khép kín. Một trọng tài muốn thăng tiến phải qua kỳ thi. Qua được kỳ thi, anh ta vào hệ thống phân hạng. Vào hệ thống phân hạng rồi, anh ta phụ thuộc vào điểm số từng trận. Điểm số tốt dẫn tới những trận lớn hơn. Ai kiểm soát cả bốn khâu thì kiểm soát sự nghiệp của hàng nghìn người cầm còi.

Dữ liệu HTS và MASAK là mảnh ghép khiến vụ việc khác với những scandal trọng tài trước đây. HTS ghi lại ai liên lạc với ai, khi nào, trong bao lâu. MASAK theo dõi dòng tiền. Hai nguồn này không chứng minh một quyết định cụ thể là sai, nhưng chúng vẽ ra bản đồ quan hệ. Và khi bản đồ quan hệ ấy trùng khớp với thời điểm các kỳ thi, các đợt phân hạng và các quyết định phân công, câu chuyện trở nên nghiêm trọng hơn nhiều.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một sai sót trọng tài đơn lẻ gây ra tranh cãi trong hai ngày. Một hệ thống bị nghi ngờ thao túng thì gây ra khủng hoảng trong nhiều năm. Khán giả có thể tha thứ cho một quả phạt đền sai. Họ không tha thứ cho cảm giác rằng kết quả được sắp đặt từ trước khi bóng lăn. Tôi giữ nhịp câu chuyện, vì đã thấy nó rơi xuống rồi bay lên nhiều lần.

Thời điểm của cuộc điều tra cũng đáng bàn. Nó diễn ra khi mùa giải đang ở giai đoạn căng thẳng, khi mỗi điểm số đều ảnh hưởng đến cuộc đua vô địch và cuộc chiến trụ hạng. Một cuộc điều tra như vậy đặt mọi trận đấu đã qua vào trạng thái hoài nghi, kể cả những trận hoàn toàn trong sạch. Đó là cái giá mà bóng đá phải trả, và nó không công bằng với những trọng tài làm đúng bổn phận của mình.

Cần nói rõ một điều: các cáo buộc mới chỉ là cáo buộc. Những người bị triệu tập chưa bị kết tội. Nguyên tắc suy đoán vô tội vẫn phải được tôn trọng cho tới khi có phán quyết của tòa. Nhưng với người hâm mộ, khoảng thời gian chờ đợi ấy cũng đã là một hình phạt.

Góc nhìn trái chiều

Phản ứng dễ thấy nhất của dư luận là đòi kỷ luật cá nhân. Đó là bản năng dễ hiểu, nhưng cũng là điểm mù lớn nhất. Nếu vụ việc chỉ dừng ở việc thay vài người, hệ thống sẽ tái tạo lại đúng cấu trúc ấy trong vài năm. Vấn đề gốc rễ là việc tập trung quá nhiều quyền lực vào một hội đồng duy nhất, nơi cùng một nhóm người vừa tổ chức thi, vừa chấm điểm, vừa phân công. Những nền bóng đá tiên tiến nhất đã tách các khâu này ra và giao cho các bộ phận độc lập, đồng thời công bố điểm số trọng tài sau mỗi vòng đấu.

Một điểm mù khác nằm ở phía chính các câu lạc bộ. Trong nhiều năm, các đội bóng Thổ Nhĩ Kỳ gây áp lực lên trọng tài bằng tuyên bố công khai, bằng chiến dịch truyền thông, bằng cách đặt câu hỏi về xuất thân vùng miền của người cầm còi. Những áp lực ấy tạo ra môi trường mà ở đó việc can thiệp trở nên có động cơ. Không thể tố cáo một hệ thống thối rữa trong khi chính mình góp phần làm nó thối rữa.

Còn một tầng nữa mà giới phân tích ít nói tới. Một phần sức ép lên Ban Trọng tài Trung tâm đến từ chính yêu cầu của các đội — sự nhất quán. Khi mọi quyết định đều bị soi xét tới từng khung hình, các hội đồng trọng tài có xu hướng muốn kiểm soát nhiều hơn để tạo ra sự nhất quán. Sự kiểm soát nhiều hơn ấy, đặt trong tay con người, lại thành cơ hội cho lạm dụng. Đây là nghịch lý mà bóng đá chuyên nghiệp chưa giải được.

Cũng phải nói thẳng một điểm mà ít người muốn nghe: chính các câu lạc bộ lớn của Thổ Nhĩ Kỳ đã nhiều lần đẩy trọng tài vào thế khó bằng cách biến mỗi quyết định thành một chiến dịch truyền thông kéo dài nhiều tuần. Áp lực ấy không biện minh cho tham nhũng, nhưng nó là mảnh đất mà tham nhũng bén rễ.

Kết luận

Bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ đang đứng trước một ngã rẽ mà không phải nền bóng đá nào cũng đủ can đảm đi qua. Điều tôi chờ đợi không phải một bản án nhanh, mà là một kiến nghị về cấu trúc: tách chức năng, công khai dữ liệu, và để các quyết định trọng tài được giải thích bằng lý lẽ thay vì bằng quyền lực. Nỗi nhớ là cách sân vận động kể chuyện khi không còn ai ngồi trên khán đài. Ở tuổi tôi, người ta không đếm danh hiệu; người ta đếm những đêm mà cả thành phố cùng thức. Người hâm mộ Thổ Nhĩ Kỳ đã thức suốt nhiều đêm vì bóng đá. Họ xứng đáng được ngủ ngon một lần.