Ba mươi hai ô trống: điều một bản phân tích rỗng nói về dữ liệu cờ Việt Nam

Ba giờ sáng, tôi mở bảng phân tích tám chiều ra và gặp một thứ chưa từng thấy: ba mươi hai ô, ô nào cũng ghi đúng một câu — không đủ thông tin. Không ván đấu, không kỳ thủ, không khai cuộc, không kết quả, không một dòng nào để so sánh. Cái khung thì đầy đủ: có bảng, có tiêu chí, có thang điểm, có cả phần cảnh báo rủi ro. Phần ruột rỗng. Tôi từng tin cảm xúc, cho đến khi một con số gõ cửa lúc 3 giờ sáng. Đêm nay không có con số nào gõ cửa. Sự im lặng ấy lại là dữ liệu rõ ràng nhất trong tay tôi.

Tôi ngồi ở bàn bình luận cờ của VTC ba mươi hai năm. Đủ lâu để nhớ những trận chung kết mà ban tổ chức đưa cho tôi đúng một tờ giấy: tên hai kỳ thủ, màu quân, giờ bắt đầu. Kết quả thì có, người thắng thì có, biên bản nước đi thì không. Có năm, tôi phải tự ghi lại từng nước trong lúc bình luận, vì không ai lưu ván đấu đó. Ván cờ kết thúc, người thắng nhận cúp, khán giả ra về, và ván cờ biến mất. Vài tháng sau, kể cả kỳ thủ cũng không còn nhớ nổi nước thứ hai mươi.

Bản phân tích rỗng kia là một tấm gương, không phải một lỗi kỹ thuật.

Điều tấm gương phản chiếu

Khung phân tích tôi dùng không có gì huyền bí: ván đấu và kỹ thuật, kỳ thủ và dữ liệu, hệ thống giải, cục diện cạnh tranh, luật và quản trị, rủi ro, truyền thông và kỳ vọng, truyền dẫn ngành. Tám chiều ấy cần tám loại bản ghi, và cả tám đều dựng trên cùng một thứ: một kho lưu trữ công khai, tra cứu ngược được, không phụ thuộc vào trí nhớ của người kể.

Kho đó ở Việt Nam không tồn tại ở quy mô đủ dùng. Không phải chuyện những giải lớn có đơn vị truyền hình chuyên nghiệp, nơi đôi khi có bàn cờ điện tử và phần mềm ghi ván. Chuyện nằm ở tầng giữa — hệ thống giải quốc gia, các giải mở rộng, các cuộc tuyển chọn — nơi phần lớn ván cờ của cờ Việt thực sự diễn ra. Ở đó, bản ghi thường dừng ở tờ kết quả: ai thắng ai, tỷ số bao nhiêu, ai vô địch.

Ba tầng dữ liệu hụt dần theo thứ tự.

Tầng một — kết quả — còn tương đối đầy đủ. Bảng xếp hạng cuối giải thường được công bố.

Tầng hai — nước đi — hụt nghiêm trọng. Không có PGN thì không có phân tích khai cuộc, không có đo lường độ chính xác, không có so sánh thời gian suy nghĩ. Mọi thứ gọi là chuyên môn sâu phải quay về kể lại từ ký ức, mà ký ức luôn sửa mình theo người kể.

Tầng ba — bối cảnh — gần như trống. Thể thức thời gian cụ thể, điều kiện thi đấu, lịch từng vòng, tiêu chí xếp hạt giống, biên bản xử lý tình huống: những thứ quyết định giá trị của kết quả, nhưng hầu như không được ghi lại.

Khi chỉ còn một biến số

Còn lại kết quả, mọi tranh luận về cờ Việt sẽ tự thu hẹp về hệ số Elo. Đó là lý do phần lớn bài viết về cờ trong nước, kể cả những bài trông có vẻ phân tích, thực chất chỉ là so sánh Elo kèm lời bình. Elo là dữ liệu tốt, nhưng nó là dữ liệu tổng hợp: nó không nói ván cờ được thắng bằng cách nào, càng không nói một kỳ thủ trẻ tiến bộ ở khâu nào.

Ở Thượng Hải, nơi tôi đang sống và làm việc, khoảng cách này lộ rõ hơn. Các giải ở đây thường công bố toàn bộ ván cờ trong vài giờ sau mỗi vòng. Người hâm mộ mở ra, chạy bằng máy, tự kiểm chứng. Truyền thông mất độc quyền giải thích, buộc phải chuyển lên tầng cao hơn: tìm điều mà phần mềm không tự nói ra.

Có những cầu thủ bị lãng quên, nhưng dữ liệu không bao giờ quên họ. Với cờ Việt, vấn đề nặng hơn một bậc: dữ liệu chưa từng ghi họ, nên không có gì để quên và cũng không có gì để nhớ lại.

Lê Quang Liêm từng vượt mốc 2740 Elo, mức cao nhất trong lịch sử cờ Việt Nam; cùng Nguyễn Ngọc Trường Sơn, anh là một trong những kỳ thủ Việt từng có mặt trong top 100 thế giới. Nhưng nếu ai đó hỏi tôi sự tiến bộ của họ đến từ đâu — khai cuộc, trung cuộc hay tàn cuộc; từ thay đổi nào trong phương pháp huấn luyện; ở giai đoạn nào — tôi chỉ có thể trả lời bằng cảm nhận. Một nền cờ có kỳ thủ từng nằm trong nhóm mạnh nhất hành tinh mà không có nổi dữ liệu nước đi của chính mình: đó là mất mát tri thức, không phải chi tiết nhỏ.

Góc nhìn ngược: thêm thiết bị không sửa được gì

Phản xạ đầu tiên khi thấy lỗ hổng là xin thêm công cụ: bàn cờ điện tử, phần mềm ghi ván, nhân sự nhập liệu. Những thứ đó đã có, và vẫn không lấp được lỗ hổng, vì nguyên nhân nằm ở cấu trúc chứ không ở thiết bị.

Bản ghi công khai là hàng hóa công cộng: người trả tiền và người hưởng lợi không phải một người. Ban tổ chức trả tiền ghi ván, nhưng người dùng lại là giới phân tích, huấn luyện viên, kỳ thủ trẻ ở nơi khác, vài năm sau. Nhà tài trợ mua sự hiện diện của thương hiệu trong một buổi tối, không mua một kho lưu trữ mười năm. Ai cũng thừa nhận bản ghi là cần thiết, nhưng không ai có động cơ trả cho nó một cách hệ thống. Bảng ba mươi hai ô trống mà tôi mở lúc ba giờ sáng là kết quả logic của cấu trúc đó, chứ không do ai lười.

Ở chiều ngược lại, cần nói cho công bằng: thị trường có thể đang phản ánh nhu cầu thật. Phần lớn khán giả muốn một câu chuyện — ai vô địch, ai vượt khó, ai bị loại oan — hơn là một tệp ván cờ dài. Nếu đó là nhu cầu thực, đẩy mạnh lưu trữ kỹ thuật chỉ phục vụ một nhóm nhỏ và sẽ tự tắt sau hai mùa. Người làm dữ liệu phải chấp nhận khả năng ấy, thay vì coi sự thiếu hụt là bằng chứng của lạc hậu.

Điều quan trọng nhất mà bản phân tích rỗng dạy tôi: kỷ luật không được bịa. Ba mươi hai ô ghi không đủ thông tin là một hành vi nghề nghiệp đúng. Một bảng điền đầy bằng suy đoán hợp lý sẽ nguy hiểm hơn nhiều, vì nó tạo cảm giác chắc chắn ở nơi không có gì để chắc chắn.

Tín hiệu cho vòng sau

Thay vì chờ một cuộc cải cách, tôi theo ba dấu hiệu nhỏ. Một giải trong nước công bố đủ ván cờ của mọi vòng trong vòng hai mươi bốn giờ, kèm thể thức thời gian và lịch thi đấu. Một nhà tài trợ đưa điều khoản lưu trữ vào hợp đồng thay vì đưa logo vào phông nền. Một cây bút trẻ viết bài phân tích mà không cần hỏi kỳ thủ anh cảm thấy thế nào.

Tôi thắp nến cho dữ liệu. Nhưng luôn để ngọn lửa cảm xúc soi đường cho câu hỏi. Bởi nếu không có bản ghi, người duy nhất giữ ký ức về một ván cờ hay sẽ là kỳ thủ đã thua nó. Hai mươi năm nữa, phần còn lại của nền cờ này sẽ phải tin ông ấy.