Wushu Việt Nam tại Asiad 20: Đinh Văn Tâm vào chung kết tán thủ, bốn huy chương đồng và cái bẫy của luật đấu

Trên bảng điện tử của nhà thi đấu, tên Đinh Văn Tâm nằm ở ô cuối cùng của nhánh 56kg tán thủ nam. Việt Nam có mặt ở trận chung kết. Ở ba nhánh còn lại, tên của Nguyễn Thị Thu Thủy, Hứa Văn Doan và Nguyễn Khắc Kiên đã chuyển sang màu đồng. Bốn tấm huy chương wushu trong một ngày thi đấu, và chỉ vài giờ sau, cụm từ “cơn mưa huy chương” đã phủ kín các bản tin thể thao trong nước.

Tôi đọc lại kết quả ba lần. Không phải để bắt lỗi, mà để tách hai thứ đang bị trộn vào nhau: thành tích trên sàn đấu và số lượng huy chương trên bảng tổng sắp. Ba trong bốn tấm huy chương của ngày thi đấu đó đã được bảo đảm bằng điều lệ trước khi bất cứ võ sĩ nào bước lên sàn. Điều này không làm giảm một gram giá trị nào trong tấm huy chương của các vận động viên. Nó chỉ thay đổi cách chúng ta nên đọc con số mà truyền thông đang ca ngợi.

Tôi viết bài này không phải để dội nước lạnh lên một ngày thi đấu đẹp. Tôi viết vì tôi đã theo dõi wushu Việt Nam đủ lâu để nhận ra một thói quen cố hữu: mỗi lần võ thuật nước nhà lên trang nhất, chúng ta lại đo chiều sâu của cả một nền thể thao bằng số huy chương, thay vì đo bằng chất lượng những đối thủ đã bị đánh bại.

Bối cảnh

Wushu ở đấu trường châu lục không phải một môn, mà là hai môn mặc chung một cái tên.

Nhánh thứ nhất là tán thủ, còn gọi là sanda hay sanshou. Đây là đối kháng toàn diện: đấm, đá, vật ngã, quật ngã đều được tính điểm. Khác biệt căn bản so với kickboxing chuyên nghiệp kiểu K-1 hay Glory nằm ở chỗ tán thủ cho phép và thưởng điểm cho các đòn vật, quật ngã từ tư thế đứng, trong khi kickboxing chuyên nghiệp không chấm điểm đòn vật. Tán thủ cũng không có đấu dưới sàn, không có khóa siết, và việc ôm ghì kéo dài sẽ bị trọng tài cắt. Nói cách khác, một kết quả tán thủ không thể dùng để suy ra năng lực ở sàn kickboxing chuyên nghiệp, và ngược lại. Hai hệ quy chiếu, hai bộ kỹ năng.

Nhánh thứ hai là thao diễn, tức taolu. Đây là bài quyền, bài kiếm, bài thương được biểu diễn theo trình tự định sẵn và chấm điểm bởi hội đồng giám khảo, dựa trên hai trục: độ khó của động tác như các cú nhảy xoay, đá bay, và chất lượng thực hiện. Taolu không có đối thủ. Không có ai để đánh bại. Mọi so sánh kiểu thắng thua khi nói về taolu đều vô nghĩa về mặt kỹ thuật; thứ duy nhất có thể bàn là biên độ điểm số. Và biên độ đó, trong bản báo cáo kết quả mà tôi có trong tay, hoàn toàn không được cung cấp.

Về mặt tổ chức, đây là sân chơi của Ủy ban Olympic châu Á, với Liên đoàn Wushu Quốc tế giữ vai trò cơ quan quản lý chuyên môn. Vận động viên thi đấu theo suất của đội tuyển quốc gia, mỗi quốc gia bị giới hạn số suất theo hạng cân và nội dung. Không có hợp đồng chuyển nhượng, không có tiền thưởng từ ban tổ chức, không có doanh thu bán vé chảy về tay võ sĩ. Nguồn thu nhập của họ đến từ lương nhà nước, hỗ trợ của liên đoàn và thưởng huy chương. Đây là điểm rất quan trọng để hiểu vì sao mỗi tấm huy chương ở đây nặng hơn nhiều so với giá trị thể thao thuần túy của nó.

Phân tích

Bốn suất bán kết tán thủ, một suất vào chung kết, ba tấm đồng. Cách diễn đạt đó kể một câu chuyện rõ ràng hơn nhiều so với tiêu đề “cơn mưa huy chương”.

Ở hạng 56kg nam, Đinh Văn Tâm vượt qua Fereddy Sinaga của Indonesia để giành quyền vào chung kết, qua đó bảo đảm tối thiểu huy chương bạc, với trận cuối diễn ra trong ngày thi đấu kế tiếp. Đây là tín hiệu cạnh tranh thật duy nhất của cả ngày. Một võ sĩ Việt Nam đánh bại đối thủ Đông Nam Á ở bán kết, trong khi ba đồng đội khác đều dừng bước. Sự khác biệt nằm ở chỗ Tâm là người duy nhất không phải chạm trán một đối thủ đến từ hai cường quốc wushu.

Ba thất bại còn lại vẽ nên một trật tự rất rõ. Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu, Hứa Văn Doan thua Tang Sishuo. Cả hai đều gục trước võ sĩ Trung Quốc. Nguyễn Khắc Kiên thua Shoja Panahigelehkolaei, đại diện của Iran ở hạng 65kg.

Đây là tín hiệu cấu trúc nhất quán nhất trong toàn bộ dữ liệu tôi có. Trung Quốc vẫn là bức tường của tán thủ châu lục. Iran vẫn là cường quốc vật ngã với nền tảng đấu vật đặc trưng. Việt Nam vẫn đứng ở tầng ngay dưới hai thế lực đó. Thất bại ở hạng 65kg trước một đối thủ Iran hoàn toàn khớp với chuỗi đối đầu quen thuộc này, dù bản báo cáo kết quả không cung cấp bất kỳ chi tiết kỹ thuật nào để đánh giá các trận đấu đã diễn ra theo kịch bản nào.

Đó là hạn chế lớn nhất của dữ liệu tôi làm việc. Không có số liệu về độ chính xác của các đòn đánh, không có số lần quật ngã thành công, không có tỷ lệ dính đòn, không có bất kỳ ghi chép nào về diễn biến hiệp đấu. Tôi biết ai thắng, ai thua, nhưng không biết vì sao. Với một người làm nghề phân tích, đây là loại dữ liệu tệ nhất: đủ để kết luận về cấu trúc, không đủ để kết luận về kỹ thuật.

Dương Thúy Vi, người được mô tả là một võ sĩ kỳ cựu, giành huy chương đồng taolu ở nội dung kiếm và thương. Tôi tách kết quả này ra khỏi phần phân tích tán thủ ở trên, và đó là một lựa chọn có chủ đích. Taolu được chấm theo hai trục độ khó và chất lượng thực hiện, bởi hai bảng giám khảo khác nhau. Một tấm huy chương đồng ở đây không nói lên rằng Thúy Vi đã thua ai đó trong một cuộc đối đầu. Nó nói rằng bài biểu diễn của cô nằm trong một dải điểm nhất định. Muốn đánh giá cho đúng, tôi cần biết cô kém nhóm dẫn đầu bao nhiêu điểm, kém ở phần độ khó hay phần thực hiện. Bản báo cáo kết quả không có thông tin đó.

Có một chi tiết về mặt điều lệ mà bất kỳ ai đọc bảng tổng sắp huy chương cũng nên biết. Ở thể thức đấu loại trực tiếp, cả hai võ sĩ thua bán kết đều nhận huy chương đồng. Điều lệ này biến một suất bán kết thành một tấm huy chương chắc chắn, bất kể kết quả trận đấu ra sao. Với Việt Nam, bốn suất bán kết tán thủ đồng nghĩa với tối thiểu ba tấm đồng được khóa sẵn từ trước khi trận bán kết đầu tiên bắt đầu. Đó là lý do kỹ thuật giải thích vì sao một ngày thi đấu có thể sản sinh ra bốn tấm huy chương mà chỉ có đúng một trận thắng trước đối thủ ngoài khu vực.

Tôi không nói điều này để hạ thấp thành tích. Tôi nói vì nó cần thiết để trả lời cho đúng một vấn đề: bốn tấm huy chương này cho chúng ta biết điều gì về wushu Việt Nam?

Câu trả lời là: nó cho biết độ sâu. Bốn võ sĩ cùng lọt vào bán kết ở ba hạng cân khác nhau không phải chuyện may mắn. Một đội tuyển có chiều sâu thật mới đưa được bốn người vào vòng bốn người cuối cùng của ba hạng cân. Đây là tín hiệu đáng tin hơn nhiều so với con số huy chương. Hệ thống đào tạo của Việt Nam đang sản xuất được lớp võ sĩ có trình độ bán kết châu lục ở các hạng cân nhẹ và trung bình.

Nhưng nó cũng cho biết trần. Khi cả ba suất thua đều rơi vào tay Trung Quốc và Iran, cái trần đó không phải là vấn đề tinh thần hay phong độ cá nhân. Đó là vấn đề cấu trúc bảng đấu. Chỉ cần bốc thăm đưa võ sĩ Việt Nam vào cùng nhánh với Trung Quốc, xác suất giành vàng tụt xuống rất sâu. Muốn có vàng, Việt Nam cần một trong hai điều: hoặc nâng được đẳng cấp võ sĩ lên ngang tầm Trung Quốc, hoặc cần một nhánh đấu không có Trung Quốc. Điều thứ hai không nằm trong tầm kiểm soát của bất kỳ ai.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu wushu ở nhiều kỳ đại hội, tôi nhận thấy một quy luật lặp lại: các đoàn Đông Nam Á thường xuyên có nhiều suất bán kết, và thường xuyên chuyển hóa phần lớn trong số đó thành đồng. Đó là dấu hiệu của một nền wushu đã qua giai đoạn có mặt cho vui, nhưng chưa tới giai đoạn tranh vàng. Việt Nam đang ở đúng khúc quanh đó.

Góc nhìn ngược

Tôi cần bạn nổi khùng trước khi bạn đồng ý. Vì lúc đó bạn mới chịu nghe. Vậy nên đây là phần tôi tự đánh vào lập luận của chính mình.

Điều đầu tiên: tôi có thể đã đọc sai toàn bộ ý nghĩa của ngày thi đấu, và người đọc sẽ đọc đúng hơn tôi. Nếu Đinh Văn Tâm thắng trận chung kết hạng 56kg, câu chuyện không còn là một suất vào chung kết trong ngày mà ba đồng đội thua. Nó trở thành một tấm vàng tán thủ châu lục, và mọi tính toán về trần đấu pháp của Việt Nam phải viết lại. Tôi không có thông tin về đối thủ của trận chung kết. Tôi thậm chí không biết chắc Tâm sẽ gặp ai, nên mọi suy đoán của tôi về xác suất giành vàng chỉ là suy đoán.

Điều thứ hai: tôi có thể đã đánh giá thấp taolu. Tôi tách Dương Thúy Vi ra khỏi phần phân tích tán thủ vì logic chấm điểm khác biệt. Nhưng trong một bộ môn mà Trung Quốc thống trị gần như tuyệt đối ở các nội dung biểu diễn, một huy chương đồng của một võ sĩ Đông Nam Á có thể là thành tích khó hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó. Nếu biên độ điểm của cô ấy sát nhóm dẫn đầu, đây có thể là kết quả ấn tượng nhất của cả đoàn trong ngày, chứ không phải tấm huy chương phụ họa bên cạnh thành tích tán thủ.

Điều thứ ba: bản thân dữ liệu của tôi có vấn đề về phiên bản giải đấu. Cách gọi “Asiad 20” và mốc thời gian 23-24 tháng 9 trong nguồn tôi tiếp cận cần được đối chiếu lại với lịch thi đấu chính thức, vì khung thời gian của wushu ở một số kỳ đại hội không khớp hoàn toàn với cách gọi này. Một người làm nghề dữ liệu nên nói thẳng: đây là điểm tôi chưa xác minh được và sẽ phải xác minh trước khi trích dẫn lại. Một hot-take không bao giờ là câu trả lời. Nó là cú đá để người khác thèm tranh cãi. Nhưng một hot-take dựng trên dữ liệu chưa kiểm chứng thì chỉ là tiếng ồn.

Điều thứ tư: tôi có thể đã bỏ qua áp lực vô hình đè lên các võ sĩ này. Suất thi đấu quốc gia gắn với kinh phí, với lương, với chế độ tập luyện. Một võ sĩ vào bán kết rồi dừng bước có thể vẫn giữ suất; một người không có huy chương có thể mất suất ở chu kỳ sau. Trong hệ thống thể thao nhà nước, huy chương không chỉ là vinh quang. Nó là một dòng tiền. Và tôi không có bất kỳ số liệu nào về mức thưởng, về cơ chế tài trợ hay về cách liên đoàn phân bổ nguồn lực sau đại hội. Phê bình con số huy chương mà bỏ qua áp lực đó là một cách đọc thiếu trọn vẹn.

Kết luận mở

Từ chiếc blog sinh viên, tôi học được rằng: muốn nổ lớn, phải tự tay mồi ngòi. Cú mồi ở đây là một câu hỏi rất cụ thể, có thể kiểm chứng trong vài ngày tới: Đinh Văn Tâm có biến tấm bạc thành vàng ở trận chung kết hạng 56kg hay không?

Nếu có, wushu Việt Nam có một tấm vàng châu lục, và toàn bộ khung phân tích về bức tường Trung Quốc phải được xem lại ở hạng cân nhẹ nhất. Nếu không, cụm từ “cơn mưa huy chương” sẽ được kể lại bằng một tiêu đề khác, êm hơn: bạc vượt chỉ tiêu.

Cả hai kịch bản đều đúng với dữ liệu tôi đang có. Đó chính là vấn đề: một nền thể thao mà câu chuyện của nó phụ thuộc vào kết quả một trận đấu duy nhất chưa phải là một nền thể thao đã đứng vững. Bốn tấm huy chương trong một ngày là thành tích thật. Nhưng cho đến khi wushu Việt Nam thắng được một võ sĩ Trung Quốc hoặc Iran ở bán kết, mỗi tấm đồng vẫn là một lời nhắc rằng cái trần vẫn nằm ở đó, không nhúc nhích.

Người ta nhớ tôi vì cú nổ, nhưng tôi nhớ mình vì cú cúi xuống viết. Và cú cúi xuống lần này là ghi lại một điều đơn giản: hãy đọc bảng huy chương kèm theo điều lệ. Đừng đọc mỗi tấm huy chương.