Nhật ký Asiad: Ju-Jitsu, Taekwondo, vật tự do và những trận đấu bắt đầu trước khi khán đài mở cửa

Sáu giờ bốn mươi phút sáng. Hành lang dẫn vào khu khởi động của đoàn thể thao Việt Nam vẫn còn mùi dầu nóng và mồ hôi cũ. Ngô Thị Thảo Vân ngồi bệt trên sàn, quấn lại băng ngón tay từng vòng một, chậm như đang đếm. Không ai nói gì với ai. Cách đó hai dãy ghế, Nguyễn Tiến Triển kéo vạt áo lên quá đầu rồi lại kéo xuống, ba lần liên tiếp, cùng một động tác, như một cái máy được lên dây. Đó là những phút mà truyền hình chưa bật máy. Đó là những phút mà tôi, sau bốn mươi sáu năm đứng trong ngành, vẫn tin là phần thật nhất của một ngày thi đấu.

Hôm nay đoàn Việt Nam bước vào ba môn võ gần như cùng lúc: Ju-Jitsu, Taekwondo và vật tự do. Lịch thi đấu đã được công bố từ tối hôm trước, in gọn trong một bảng chữ nhỏ. Nhưng lịch thi đấu không nói cho ai biết cảm giác của một võ sĩ khi biết rằng vòng loại của mình bắt đầu lúc tám giờ, và trận chung kết có thể diễn ra lúc mười một giờ. Ba tiếng. Một sự nghiệp gói trong ba tiếng.

Nhịp đập thật nhất không nằm trên khán đài, mà nằm dưới chân những buổi tập sớm.

Để hiểu ngày này, phải nhìn vào cấu trúc của nó. Ở Ju-Jitsu, Ngô Thị Thảo Vân và Nguyễn Thị Minh Vượng cùng đánh hạng 63kg nữ; Nguyễn Tiến Triển đánh hạng 85kg nam. Ban tổ chức công bố giờ chung kết rất cụ thể: 11 giờ 00 cho hạng 63kg nữ, 11 giờ 25 cho hạng 85kg nam. Việc nêu giờ chung kết chi tiết đến từng phút là một thói quen của tòa soạn — người ta chỉ nêu giờ chung kết của những hạng cân mà mình tin là cửa huy chương thật.

Ở Taekwondo, Lê Tuấn đánh hạng 68kg nam, Bạc Thị Khiêm hạng 67kg nữ, Trần Hồ Nhân Văn hạng 80kg nam. Ở vật tự do, Phạm Như Duy hạng 57kg nam, Nguyễn Thị Mỹ Linh hạng 53kg nữ, Nguyễn Thị Mỹ Trang hạng 57kg nữ. Cả ba môn đều mở bằng vòng loại rồi mới tới vòng tranh huy chương. Nghe thì khô khan. Nhưng nó quyết định mọi thứ.

Cả ba môn này đều chia hạng cân. Nghĩa là buổi sáng của mỗi võ sĩ không bắt đầu bằng khởi động, mà bằng cân. Và cân thì không tha ai. Một võ sĩ vật tự do hạng 57kg bước lên bàn cân lúc bảy giờ sáng với cơ thể đã bị ép qua nhiều ngày ăn uống kiểm soát, rồi sau đó ba tiếng đồng hồ là ba trận đấu có thể kéo dài hết hiệp phụ. Cơ thể ấy phải vừa nhẹ vừa mạnh, vừa đói vừa tỉnh. Đó là bài toán mà không bảng thống kê nào giải được thay họ.

Điều tôi muốn nói ở đây không phải chuyện chuyên môn thuần túy. Tôi theo dõi các trận đấu võ thuật ở khu vực này đã nhiều năm, và điều khiến tôi chú ý nhất ở những ngày như hôm nay không phải huy chương, mà là cấu trúc thời gian. Vòng loại và chung kết trong cùng một ngày là đặc trưng của các đại hội thể thao đa môn. Nó khác hoàn toàn với một giải đấu chuyên nghiệp, nơi võ sĩ có ngày nghỉ, có buổi cân riêng, có thời gian hồi phục. Ở đây, không có gì cả. Bạn thắng vòng một, bạn nghỉ hai mươi phút, bạn đánh vòng hai.

Ở thể thức đấu loại trực tiếp một ngày, mỗi trận là một cánh cửa. Không có trận nào là trận nháp. Không có cơ hội sửa sai. Một võ sĩ bước vào sàn lúc tám giờ với tư cách là người chưa từng thua trong ngày, và bước ra lúc tám giờ hai mươi với tư cách là người đã hết giải. Khoảng thời gian giữa hai trạng thái ấy ngắn đến mức người ngoài không kịp nhận ra.

Ở Taekwondo, câu chuyện còn phức tạp hơn một bậc. Đây là môn đối kháng có tiếp xúc vùng đầu, và luật tính điểm hiện hành khuyến khích những cú đá cao. Một võ sĩ có thể đánh ba trận trong một buổi sáng, mỗi trận ba hiệp, mỗi hiệp hai phút. Cộng lại, đó là một khối lượng va chạm vào đầu mà không một môn nào khác trong ngày thi đấu này có thể so sánh. Lê Tuấn, Bạc Thị Khiêm, Trần Hồ Nhân Văn — ba cái tên, ba hạng cân, và cùng một bài toán thể lực giống hệt nhau.

Vật tự do thì khác. Ở đây, hiểm họa nằm ở khớp. Một pha vật vai, một cú khóa chân, một tình huống bị đè ngược — tất cả đều dồn lực lên đầu gối, lên vai, lên cổ tay. Phạm Như Duy, Nguyễn Thị Mỹ Linh, Nguyễn Thị Mỹ Trang bước vào sàn với cùng một thứ hành trang: kỹ thuật, thể lực, và một danh sách dài những chỗ đau mà họ không nói ra.

Ju-Jitsu là môn trẻ nhất trong ba môn. Việc nó có mặt trong chương trình đại hội là một tín hiệu về quá trình thể chế hóa của môn này ở cấp châu lục. Nhưng ở góc độ võ sĩ, Ju-Jitsu đặt ra một câu hỏi khác: làm sao giữ được sự tỉnh táo kỹ thuật khi cơ thể đã mệt? Một đòn khóa tay ở hiệp đầu khác hoàn toàn với cùng đòn khóa ấy ở phút thứ ba mươi của ngày thi đấu. Ngô Thị Thảo Vân và Nguyễn Thị Minh Vượng cùng ở hạng 63kg nữ, nghĩa là họ cùng chia sẻ một bảng đấu, cùng một buổi cân, cùng một buổi sáng.

Tôi đã ngồi ở nhiều sàn đấu như thế. Có lần, một võ sĩ trẻ bước ra khỏi thảm sau trận thua đầu tiên, đi thẳng đến góc phòng, ngồi xuống, và tháo băng tay rất chậm. Cậu ấy không khóc. Cậu ấy chỉ ngồi đó, tháo từng vòng băng, như thể đang tự thuyết phục mình rằng ngày hôm nay đã kết thúc. Hai mươi phút sau, cậu ấy đứng dậy, cúi chào ban tổ chức, và đi về. Đó là toàn bộ sự nghiệp của một ngày.

Phần lớn võ sĩ ở các môn này không đến từ những trung tâm lớn. Họ đến từ các trường năng khiếu tỉnh, từ những nhà thi đấu cũ, từ những buổi tập bắt đầu lúc năm giờ sáng vì đó là khung giờ duy nhất mà nhà thi đấu còn trống. Họ không có ê-kíp truyền thông, không có người quản lý, không có hợp đồng tài trợ. Họ có một tấm huy chương đại hội làm mục tiêu, và đôi khi chỉ có thế.

Tôi từng ngồi trong một phòng thay đồ ở Nha Trang, nghe một võ sĩ trẻ nói rằng cậu ấy không sợ thua, cậu ấy sợ cảm giác bước lên bàn cân mà biết mình đã làm mọi thứ đúng. Câu ấy tôi mang theo suốt nhiều năm. Ở tuổi 62, tôi học được rằng thời gian không làm đội bóng già đi, nó chỉ làm câu chuyện dày thêm. Và câu chuyện của những võ sĩ hôm nay dày theo một cách riêng: họ không có khán đài kín người, họ có một tấm thảm, một cái cân, và ba tiếng đồng hồ.

Rồi đến phần dữ liệu. Tôi vẫn thường nói với các đồng nghiệp trẻ rằng bảng thống kê là một công cụ tốt nhưng là một ông thầy tồi. Một bảng điểm số có thể cho bạn biết ai thắng, nhưng nó không cho bạn biết ai đã phải giảm bốn ký trong ba ngày. Nó không cho bạn biết ai đã ngủ bốn tiếng vì lo lắng. Nó không cho bạn biết ai đã bôi thuốc giảm đau lên vai trái trước khi bước ra sàn. Những thứ ấy nằm ngoài mọi bảng biểu, và chúng thường quyết định kết quả nhiều hơn người ta tưởng.

Đó cũng là lý do tôi luôn dè chừng với cách các liên đoàn công bố thông tin y tế. Một chấn thương được công bố thường là chấn thương có lợi cho hình ảnh của đội. Một chấn thương bị giấu đi thường là chấn thương có thể làm lung lay một suất đấu. Người hâm mộ và truyền thông bị đặt trong tình trạng mù thông tin, và họ không hề biết mình đang mù.

Với ngày thi đấu này, chúng ta có tên, có hạng cân, có giờ. Chúng ta không có một dòng nào về phong độ, về thành tích đối đầu, về tình trạng chấn thương. Đó là một khoảng trống thật, không phải một thiếu sót của người viết. Và trong khoảng trống ấy, mọi dự đoán đều chỉ là phỏng đoán. Bất kỳ ai nói với bạn rằng họ biết chắc ai sẽ giành huy chương hôm nay đều đang nói về niềm tin của mình, không phải về dữ liệu.

Đây là chỗ tôi muốn nói điều ngược lại với cách hầu hết mọi người sẽ đọc lịch thi đấu này. Người ta nhìn vào giờ chung kết — 11 giờ 00, 11 giờ 25 — và nghĩ rằng đó là phần quan trọng nhất của ngày. Tôi nghĩ ngược lại. Phần quan trọng nhất của ngày đã diễn ra lúc tám giờ sáng, ở vòng loại, trước khi phần lớn khán giả bật truyền hình.

Một trận chung kết chỉ kéo dài vài phút. Một trận vòng loại có thể quyết định cả một chu kỳ bốn năm. Võ sĩ thua ở vòng loại không có huy chương, không có điểm xếp hạng, không có suất tham dự giải lớn hơn. Còn người thắng ở vòng loại rồi thua ở chung kết thì vẫn có huy chương bạc và vẫn được ghi tên vào thành tích đoàn. Sự khác biệt giữa hai số phận ấy đôi khi chỉ là một pha xử lý ở phút thứ hai của hiệp đầu.

Truyền thông bên ngoài thường hiểu sai điều này. Họ xây dựng câu chuyện quanh khoảnh khắc tỏa sáng, quanh tấm huy chương, quanh hình ảnh võ sĩ giơ tay trên bục. Nhưng khoảnh khắc ấy là kết quả của một chuỗi dài những thứ không ai quay phim: buổi cân lúc bảy giờ, miếng băng ở cổ tay, tiếng hít thở trong hành lang, và một trận đấu lúc tám giờ mà không có ai ngồi xem ngoài vài huấn luyện viên và một người ghi chép như tôi.

Có một cách hiểu sai khác cũng đáng nói. Người ta thường đánh giá đoàn thể thao qua bảng tổng sắp huy chương. Bảng ấy gom mọi thứ thành những con số, và những con số thì không phân biệt được một huy chương vàng ở môn có hàng trăm vận động viên tranh nhau với một huy chương vàng ở môn chỉ có vài đoàn tham dự. Nó cũng không phân biệt được một võ sĩ phải đánh bốn trận trong ngày với một võ sĩ chỉ đánh một trận chung kết. Sự công bằng của con số là một sự công bằng rất hẹp.

Ngày thi đấu này sẽ kết thúc. Sẽ có người lên bục, sẽ có người ngồi lại trong phòng thay đồ lâu hơn mức cần thiết. Nhưng nếu bạn muốn biết điều gì thật sự xảy ra với đoàn Việt Nam hôm nay, đừng chỉ nhìn vào giờ chung kết. Hãy nhìn vào bảng kết quả vòng loại lúc tám giờ. Đó là nơi số phận của cả ngày được viết ra.

Và nếu có một điều tôi muốn nhắc lại với chính mình sau bốn mươi sáu năm làm nghề, thì đó là điều này: sau một ngày thi đấu, người ta không cần thêm một bài bình luận nữa. Họ cần một người đã ngồi đủ lâu trong hành lang để biết võ sĩ nào đã khóc trước khi bước ra sàn. Sau cú sốc truyền thông, người ta không cần thêm góc nhìn, người ta cần một bờ vai.

Ba môn võ, chín cái tên, một buổi sáng. Câu hỏi tôi mang về nhà tối nay không phải là ai thắng. Mà là: lần tới, liệu chúng ta có bắt đầu ghi lại câu chuyện của họ từ lúc bảy giờ sáng không?